ธรรมเทศนา หลวงพ่อปราโมทย์ ปาโมชฺโช
ที่สวนสันติธรรม วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๔๙ (ตอนที่ ๔)

(ต่อจากตอนที่ ๓)

โยม ๔ : “ขอถามนิดนึงเจ้าค่ะ คือโยมเพื่อน โยมคนนี้เจ้าค่ะ เค้าบอกว่าเค้าดูลมหายใจแล้วกำหนดพุทโธนี่ เค้าเครียดเจ้าค่ะ โยมก็เลยบอกว่า ให้คิดแต่พุทโธอย่างเดียวไม่ต้องมีลมหายใจนี่ใช้ได้มั้ยเจ้าคะ”

หลวงพ่อ : “ได้ ที่จริงแล้วน่ะนะ หาเครื่องอยู่มาอันหนึ่ง อะไรก็ได้ที่เราอยู่แล้วสบาย เหมือนเราเลือกบ้านน่ะ เรามีเงินทองพอสมควรเราก็เลือกบ้านที่สบาย กรรมฐานเหมือนกันนะ กรรมฐานมีเยอะแยะ เราก็หาบ้านที่สบาย คนไหนสบายกับพุทโธอยู่กับพุทโธ สบายกับลมก็อยู่กับลม สบายกับท้องพองยุบก็อยู่กับท้องพองยุบ แต่ถ้าอยู่แล้วเครียดแสดงว่าไม่สบายนะ ถ้าเครียดแล้วเราบังคับใจเราไปนิ่งอยู่ที่ท้อง ไปนิ่งอยู่ที่ลม อันนั้นไม่ใช่บ้าน อันนั้นคือคุก คุกกับบ้านไม่เหมือนกัน นะ คุกนี่ต้องเข้าไปนอนนิ่งๆ อยู่ข้างใน ห้ามออกมาข้างนอก แต่อยู่บ้านนะ ถ้ามีธุระออกมาได้ตลอดเวลา งั้นใจของเราจะไม่ถูกบังคับ ถ้าเราไม่รู้จะรู้อะไร เราก็มาอยู่กับพุทโธก็ได้ อยู่กับลมก็ได้ อะไรก็ได้ที่เราถนัด เอาสักอันนึง เช่นพุทโธๆ ไป พุทโธเล่นๆ พุทโธเป็น background ไม่ใช่พุทโธเพื่อบังคับไม่ให้จิตเคลื่อนไหว พุทโธเล่นๆ ไป พุทโธๆ ไป ดีกว่าให้มันคิดฟุ้งซ่านเรื่องอื่น มาคิดคำว่าพุทโธ พุทโธๆ ใจหนีไปคิดเรื่องอื่นแล้ว รู้ทันว่าใจหนีไปแล้ว พุทโธๆ ใจชักซึมๆ นะรู้ว่าซึม พุทโธแล้วใจเป็นยังไง รู้ว่าเป็นอย่างงั้น นะ เป็นการหัดรู้จิตรู้ใจไปด้วย อย่างเนี้ย ทำให้สติเกิดง่ายด้วย เพราะจิตมันจำสภาวะได้แม่นขึ้นๆ มันเห็นสภาวะบ่อย ใจลอยแล้วหวาน เอ้า นายเพชร”

โยม ๕ : “ไม่มีอะไรถามแล้วครับ”

หลวงพ่อ : “รู้แจ้งแทงตลอด”

โยม ๕ : “ยังครับ เอ่อ อย่างนี้ก็ได้ครับ”

หลวงพ่อ : “อ่ะ หาเรื่องได้แล้วดีใจ”

โยม ๕ : (หัวเราะ)

หลวงพ่อ : “รู้มั้ยว่าดีใจ”

โยม ๕ : “ครับ”

หลวงพ่อ : “อยากพูดแล้วรู้สึกมั้ย มีแรงดันขึ้นมาในหน้าอก”

โยม ๕ : “ครับ เบาลงแล้วครับ”

หลวงพ่อ : “เอ้อ ดูไป มันอุตส่าห์พูดจนได้นะ”

โยม ๕ : “คือ”

หลวงพ่อ : “เห็นมั้ยๆ ไม่เบาแล้ว เห็นเปล่า อึดอัด อยากพูด”

โยม ๕ : “ครับ”

หลวงพ่อ : “พออยากพูดนะ แล้วไม่ได้พูดแล้วอึดอัด งั้นตัณหานี่เป็นเจ้านายที่ฉลาด ให้คุณให้โทษได้ ถ้ามันสั่งให้เราพูดนะ แล้วเราพูดตามที่มันสั่งนะ เราสบายใจ ถ้าเราไม่พูดนะ อึดอัด มันลงโทษ ให้คุณให้โทษได้นะ ตัณหา เป็นเจ้านายที่เก่งที่สุดในทางรัฐศาสตร์เลย หลวงพ่อเรียนรัฐศาสตร์นะ ตัณหานี่ปกครองโดยที่เราไม่รู้ว่าถูกปกครอง เรารู้สึกว่าเราเป็นอิสระนะ ทั้งๆ ที่เราไม่มีอิสระเลย งั้นเราไม่มีวันที่จะปลดปล่อยตัวเองให้เป็นอิสระได้จริงๆ ตัณหาเป็นเจ้านายที่ฉลาด ให้คุณให้โทษ พอเรา มันสั่งเรา เอ้า ไปดูหนัง เราไปดูนะมันให้ความสุขเรามานิดนึง พอได้รับความสุขเป็นรางวัลเล็กน้อย เหมือนที่เค้าหัดๆ หมาน่ะ เอ้าคาบไม้มาได้ ให้กินขนมนิดนึง เดี๋ยวโยนอันใหม่ไปอีกแล้ว อ้าว ไปคาบอันนี้ ให้กินอีกนิดนึง ตัณหาใช้วิธีนี้กับเรา มันโยนไม้ มันใช้งานเราทั้งวันเลย แต่ถ้าเราทำตามใจมัน ให้ความสุขมา เศษๆ มา ให้เศษเนื้อมาชิ้นนึง แล้วก็สั่งงานใหม่ทันทีเลย ไม่ให้หยุดพักนะ ทั้งวันทั้งคืนไม่ได้หยุดพักนะ จนกว่าจะสลบไป คือหลับไป ตื่นขึ้นมาเมื่อไร สั่งงานอีก งั้นชีวิตนี้น่าสงสาร น่าสงสารมากเลย”

หลวงพ่อ : “เอ้า ผ่าน หลวงพ่อให้ถือไมค์ไปอย่างนั้นแหล่ะ จะแกล้ง ไม่ให้พูดหรอก พูดแล้วฟุ้งซ่าน”

โยม ๖ : “เอ่อ คือพยายามตามรู้น่ะนะครับ หลวงพ่อ แต่ว่า ปรากฏว่า จะรู้สึกว่า ทำด้วยความอยากน่ะครับ”

หลวงพ่อ : “เอ้อ เก่ง เก่งที่รู้นะ”

โยม ๖ : “แล้วก็สติที่ว่ามีก็คงเหมือนกับว่าจงใจมากกว่าที่จะรู้โดยอัตโนมัติ รู้อย่างเป็นกลางน่ะครับ”

หลวงพ่อ : “ใช้ได้ รู้ได้ถูกต้องแล้ว ดี นะ ของเราเป็นอย่างนี้ เราก็รู้ว่าเป็นอย่างนี้ ไม่ต้องมาแกล้งคุยอวดกัน นะ กรรมฐานวัดหลวงพ่อนี่นะไม่มีส่งการบ้าน เพราะว่ามาส่งนะ มาเรียบเรียงถ้อยคำมานะ ก็ไม่เชื่อ ไม่เชื่อหรอก แต่ถ้าเห็นอย่างนี้ ถือว่าสอบผ่านแล้ว”

โยม ๖ : “ที่นี้จะทำยังไงให้ได้รู้แบบเป็นกลางจริงๆ น่ะครับหลวงพ่อ”

หลวงพ่อ : “เอ้อ อันนี้สอบตกเลย นะ จะทำยังไง รู้ไปอย่างที่มันเป็น นะ เพราะงั้นรู้ไปแล้วใจมันไม่เป็นกลางก็รู้ว่าไม่เป็นกลางนะ ยกตัวอย่าง สมมติความสุขเกิดขึ้น ใจเราพอใจ ยินดี พอใจ ให้รู้ว่าพอใจ ต่อมาก็เห็นความพอใจดับไป เราก็เห็นความสุขอยู่ เสร็จแล้วความสุขก็ดับไป เราก็เสียดายขึ้นมา ให้รู้ว่าเสียดาย เสร็จแล้วพอความทุกข์มา เราเห็นเลยใจเราไม่ชอบ ไม่เป็นกลาง เราก็ดูไป พอใจเราเป็นกลาง ความทุกข์ก็หายไปบ้าง ไม่หายบ้าง แล้วแต่เหตุ ในที่สุด นานไปๆ ปัญญามันเกิด เราจะเห็นเลย ความสุขก็ของชั่วคราว ไม่ต้องดีใจหรอก ความทุกข์ก็ของชั่วคราว ไม่ต้องเสียใจหรอก นี่ใจจะเป็นกลาง กลางเพราะปัญญา เพราะปัญญาเห็นไตรลักษณ์นั่นเอง เห็นว่าสภาวะทั้งหลายชั่วคราวหมดเลย ไม่ต้องดีใจ ไม่ต้องเสียใจ นะ เป็นกลางเพราะปัญญา จิตที่เป็นกลางเพราะปัญญานี่ เรียกว่ามันมีปัญญาที่เรียกว่า สังขารุเบกขาญาณ เป็นกลางกับความปรุงแต่งทั้งหมดเลย กับสิ่งที่เป็นคู่ๆ ทั้งหมดเลย มันเห็นสุขกับทุกข์เสมอกัน เสมอกันโดยความเป็นไตรลักษณ์นะ มันเห็นกุศลและอกุศลเสมอกันโดยความเป็นไตรลักษณ์ เห็นสภาวะที่หยาบ ที่ละเอียด สภาวะภายใน ภายนอก สภาวะที่ใกล้ ที่ไกล อะไรที่นี่ สภาวะที่เป็นอดีต ปัจจุบัน อนาคตอะไรนี่ เป็นของชั่วคราวทั้งหมดเลย มันเป็นกลาง พอใจเป็นกลาง ใจไม่ดิ้น ใจก็ไม่ดิ้น ใจไม่ดิ้นนี่แหละ สำคัญมาก จิตใจที่ไม่ดิ้นนี่มีโอกาสที่จะเห็นนิพพาน เพราะนิพพานเป็นธรรมะที่ไม่ดิ้น จิตใจของเรามีคุณภาพระดับไหนเราก็เห็นสภาวะธรรมระดับนั้น ยกตัวอย่างวันนี้จิตใจเราหดหู่น่ะ โลกทั้งโลกหดหู่ทั้งโลกเลย เคยรู้สึกมั้ย”

โยม ๖ : “เคยครับ”

หลวงพ่อ : “วันนี้จิตใจจิตใจเรามีโทสะ รู้สึกมั้ย ดูไปทางไหนโลกนี่ดูหงุดหงิดไปหมดเลย นะ วันนี้จิตใจเรามีความสุข สมมติว่า เอ่อ ไปจีบสาวสำเร็จใหม่ๆ แหม อยู่ในอารมณ์รัก โลกเป็นสีชมพู ที่เค้าบอกว่าเป็นสีชมพู เพราะงั้นใจเราเป็นยังไงเราก็เห็นโลกเป็นอย่างนั้น เห็นสภาวะธรรมเป็นอย่างนั้น ถ้าใจเราไม่ปรุงแต่ง เราจะเห็นธรรมะที่ไม่ปรุงแต่ง นี้ใจเราไม่ปรุงแต่งได้เพราะว่ามีปัญญา มีปัญญารู้ทันว่าสิ่งปรุงแต่งทั้งหลายนี่ล้วนแต่ไม่เที่ยงนะ ล้วนแต่เป็นทุกข์ ล้วนแต่บังคับไม่ได้ ความสุขมาไม่หลงดีใจ ความทุกข์มาก็ไม่เสียใจ เป็นกลาง ไม่ดิ้นรนปรุงแต่ง แต่ถ้าไม่เป็นกลาง จะดิ้นรนปรุงแต่ง เช่นความทุกข์เกิดขึ้นก็ดิ้นว่าทำยังไงจะหาย ความสุขเกิดขึ้นก็ดิ้น ทำยังไงจะอยู่นานๆ อยากปฏิบัติก็ดิ้นนะ กำหนดโน้นกำหนดนี้ใหญ่เลย นั่นก็ปรุงแต่งนะ ปรุงแต่งการปฏิบัติขึ้นมาอีก ไม่เกี่ยวอะไรกับมรรคผลนิพพานเลยนะ อยากได้มรรคผลนิพพานนี่ง่ายๆ สุดๆ เลย ให้รู้ทุกข์ไป รู้ทุกข์คือรู้กายรู้ใจ พระพุทธเจ้าสอนแค่นี้เอง วิธีรู้กายรู้ใจ จะรู้กายรู้ใจได้ถ้าไม่สุดโต่งไปสองข้าง ข้างกามสุขัลลิกานุโยค ตามกิเลสไป ข้างอัตตกิลมถานุโยค บังคับตัวเองไว้ พวกเราชอบบังคับตัวเอง นักปฏิบัติบังคับเอาๆ ทำในสิ่งที่พระพุทธเจ้าห้าม เสร็จแล้ววิธีจะรู้กายรู้ใจที่ถูกต้อง ต้องไม่เผลอไป ไม่ไปเพ่งไว้ กำหนดไว้ แล้วก็รู้กายรู้ใจอย่างที่มันเป็น วิธีรู้กายรู้ใจตามความเป็นจริง ท่านสอนไว้ในสติปัฏฐาน การรู้กายรู้ใจเรียกว่ารู้ทุกข์ในอริยสัจนั่นเอง ถ้าเมื่อไรเรารู้ทุกข์แจ่มแจ้ง เรารู้เลย กายนี้ใจนี้ไม่ใช่ตัวเราหรอก เราสามารถสลัดคืนกายกับใจให้โลกได้นะ คืนธรรมชาติเดิมได้ ความดิ้นรนของจิตที่จะหาความสุข ความดิ้นรนของจิตที่จะหลีกหนีความทุกข์ จะดับโดยอัตโนมัติ เมื่อไรไม่มีตัวเรา ก็ไม่ต้องดิ้นรนเพื่อให้ตัวเราเป็นสุข ไม่ต้องดิ้นรนเพื่อให้ตัวเราพ้นทุกข์ เพราะฉะนั้นถ้ารู้ทุกข์แจ่มแจ้ง คือรู้ว่าขันธ์ห้ากายใจนี้ไม่ใช่เรานะ แล้วคืนโลกได้ ไม่ยึดถือได้นะ ตัณหาคือตัวสมุทัยนี่จะถูกละโดยอัตโนมัติ เพราะงั้นเมื่อไรรู้ทุกข์เมื่อนั้นสมุทัยจะถูกละ ทันทีที่สมุทัยถูกละ จิตจะหมดความดิ้นรน นิโรธจะแจ้งขึ้นต่อหน้าต่อตา สันติสุขก็ปรากฏ นิพพานปรากฏ

เพราะฉะนั้นการรู้ทุกข์จนกระทั่งละสมุทัยแจ้งนิโรธได้เรียกว่า อริยมรรคอริยมรรคก็คือการที่รู้ทุกข์หรือรู้กายรู้ใจตัวเองบ่อยๆ นั่นแหละ รู้ไปจนวันหนึ่งไม่ยึดถือกายไม่ยึดถือใจ ความดิ้นรนหรือตัณหาที่จะให้กายให้ใจเป็นสุข ความดิ้นรนหรือตัณหาที่จะให้กายให้ใจพ้นทุกข์ ก็จะไม่มีขึ้นมาอีก จิตใจที่ปราศจากตัณหานะ จะถึงความสงบสุข จิตใจของเรามีตัณหา บังคับเรา เค้นเรา ทั้งวันทั้งคืน ที่หลวงพ่อว่านะ ยิ่งกว่าทาสอีกนะ โดนมันสั่งตลอดวันตลอดคืน มันหาความสุขไม่ได้ ฉะนั้นการรู้ทุกข์คือการรู้กายรู้ใจได้ตรงความเป็นจริงว่าเค้าเป็นไตรลักษณ์น่ะแหละ คือทางรอดทางเดียว นี่เรียกว่า เอกายนมรรค ทางสายเอก ทางสายเดียว ไม่มีทางที่สองนะ ในทางสายเอกทางสายเดียวไม่มีกำหนดนะ เพราะพระพุทธเจ้าไม่ได้สอน มีแต่ว่าให้รู้กาย ให้รู้ใจ"

(กรุณาอ่านต่อตอนที่ ๕)